Kop
Links Trans

Verslag Symposium Sleutels tot financiële (zelf)redzaamheid 11 oktober 2017


Hartelijk dank aan alle deelnemers, sprekers en vrijwilligers van het symposium 'Sleutels tot financiële (zelf)redzaamheid', dat werd georganiseerd op 11 oktober jl. in het Muntgebouw in Utrecht. Ook degenen die het symposium van het LSTA en De Regenboog Groep gemist hebben sturen we het verslag. Alle foto’s in dit verslag zijn gemaakt door Caro Bonink

Zowel vanuit de praktijk als vanuit onderzoek en wetenschap is er kennis beschikbaar over wat werkt om mensen met financiële problemen te ondersteunen, zowel individueel als in groepsverband. Om hier aandacht aan te besteden organiseerden het Landelijk Stimuleringsnetwerk Thuisadministratie (LSTA) en De Regenboog Groep/Op Eigen Kracht Training op 11 oktober 2017 het symposium ‘Sleutels tot financiële (zelf)redzaamheid’.
Het symposium bood een podium om kennis op te doen, ervaringen uit te wisselen en te netwerken en sloeg een brug tussen wetenschap en praktijk. Door kennis en ervaring op te tellen, te delen en vermenigvuldigen, zal de ondersteuning van schuldhulpvragers verbeteren. De vraag van het LSTA en De Regenboog Groep is: Wat werkt? Wat zijn sleutels voor een succesvolle ondersteuning?

In dit verslag van het symposium staan de gekleurde sleutels symbool voor (mogelijke) oplossingen. Tijdens het symposium hebben deelnemers de sleutels, inspiratie en contacten die zij wilden meenemen of delen, opgeschreven op de waaier, met voor iedere sessie een kleur.

Symposium Sleuteltot 3282

Opening LSTA en De Regenboog Groep

De middag werd geopend door de dagvoorzitter Barbara de Lange , in gesprek met AnneMieke Sprenger , projectcoördinator van het LSTA en Hille Hoogland van De Regenboog Groep/Op Eigen Kracht Training.

Symposium Sleuteltot 7109

Deelnemers werden gevraagd een hulpvrager in gedachten mee te nemen naar het symposium. Bij binnenkomst werden naam, situatie en wat voor die hulpvrager werkte, kort omschreven.
Zoals Hans van 61, die bij een ongeluk hersenbeschadiging opliep en moeilijk zelf zijn geld kan beheren. Of Annie van 51, een alleenstaande moeder die in de problemen raakte toen ze toeslagen moest terugbetalen en het moeilijk vindt om grenzen te stellen en voor zichzelf op te komen.

Wat werkt? De dagvoorzitter Barbara de Lange vraagt alle deelnemers om met de buurman/vrouw uit te wisselen welke hulpvrager is meegenomen en wat voor die persoon werkte. Vanuit de zaal komen suggesties als naast de hulpvrager staan, een moratorium aanvragen en rust creëren als tig hulpverleners zich met het huishouden bezighouden of ontzorgen, bijvoorbeeld door het geven van een voedselpakket.

Symposium Sleuteltot 3387

Gastspreker Will Tiemeijer - WRR

Gastspreker van het plenaire gedeelte van het symposium: Will Tiemeijer , Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), gaf een gedragswetenschappelijk perspectief op hulpvragers met financiële problemen en een aantal aanbevelingen, sleutels, voor beleid en praktijk.

Burgers moeten tegenwoordig veel vaardigheden in huis hebben om in de maatschappij mee te komen, vooral bij tegenslagen. In Nederland zijn echter ruim twee miljoen mensen functioneel analfabeet. In actie komen bij schulden vereist daarbij extra vermogens, zoals het kunnen omgaan met tegenslag en volhouden. Naast denkvermogen, om een plan te kunnen maken, moeten mensen beschikken over doenvermogen, om het plan vervolgens te kunnen uitvoeren. Om (grotere) schulden te voorkomen en te (kunnen) doen wat nodig is, is zelfcontrole minstens zo belangrijk als opleiding. Of mensen beschikken over de benodigde vaardigheden ligt al voor 40% vast door wat iemand meekrijgt in de opvoeding, met de invloed van de omgeving erbij zelfs voor 60%. Wat dat betreft is er minder ‘eigen schuld’ dan veelal wordt gedacht en geoordeeld. Ook stress, slaapgebrek en negatieve gevoelens als somberheid hebben invloed op zelfcontrole. Overtuigingen, zoals geloof in eigen kunnen, zijn beïnvloedbaar. Bij zelfcontrole is dit een stuk lastiger.

Symposium Sleuteltot 3458

“Een zwakke wilskrachtspier kun je oefenen”, aldus Will Tiemeijer, “maar echt sterker wordt ie niet.” Er is een stok achter de deur nodig en de juiste prikkels om te doen wat nodig is. Om schulden niet te laten oplopen, zouden hulpvragers een betere keuzestructuur aangeboden moeten krijgen. Een voorbeeld is het aanvragen van studiefinanciering door studenten: Voorheen stond in de aanvraagpagina standaard het maximale maandelijkse leenbedrag en moesten studenten het aangeven als ze minder wilden lenen. Nu is er geen standaard bedrag meer ingevuld en lenen studenten veel minder.

Maak het vragen van hulp laagdrempeliger,” noemt Will Tiemeijer als sleutel. In Amersfoort is bijvoorbeeld een Geldloket waar op de ramen staat: ‘Stel hier je geldvragen. Uit elkaar? Ontslag? Gezinsverandering? Wil je weten wat dit financieel voor je betekent?’. Hier wordt binnenlopen met een vraag niet geframed als ‘hulp zoeken’ bij financiële problemen of schulden, waardoor de drempel om binnen te stappen lager is.
Wat ook effect heeft, is vroegsignalering. Zo neemt zorgverzekeraar CZ direct persoonlijk contact op als mensen hun maandpremie niet betalen. Het CJIB en de Belastingdienst zouden moeten differentiëren tussen niet- kunners en niet-willers. De uitvoering van het sanctioneringsbeleid moet persoonlijk en proportioneel zijn, zo vindt de WRR. Bij niet-kunners is het geven van boetes voor niet betalen zinloos. Tussen niet-kunners en niet-willers bestaat een grijs gebied en zo’n onderscheid kan in de uitvoering ingewikkeld zijn. Zeker ook gezien het gebrek aan vermogens, zoals zelfcontrole te vaak als niet-willen wordt beschouwd. Het gaat er vooral om de balans te verschuiven van wantrouwen naar meer vertrouwen.

Om ‘zwakke wilskrachtigen’ voor geldproblemen te behoeden, zijn kleine stappen en een korte tijdzone belangrijk. Wat moet er nú en volgende week gebeuren, dat is te overzien. Gaat dat goed, dan geeft dat zelfvertrouwen voor daarna.
De WRR onderzoeksrapporten en samenvattingen van ‘Eigen schuld? Een gedragswetenschappelijk perspectief op problematische schulden.’ en ‘Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid.’ zijn te downloaden.
De suggestie toeslagen afschaffen om schulden te voorkomen ten slotte, is een sleutel met een beleidsaanbeveling vanuit het publiek.

Kennisquiz

Onderdeel van kennis delen en uitwisselen, is de quiz die op het programma stond. De deelnemer die de meeste kennisvragen juist had, won. De vragen hadden betrekking op het aantal mensen dat in armoede leeft en problematische schulden heeft en de achtergronden daarvan. Ook werden onderzoeksresultaten gedeeld:
- Uit onderzoek van het Nibud blijkt dat te hoge vaste lasten de meest genoemde redenen zijn voor betalingsachterstanden (Geldzaken in de Praktijk, 2015);
- Uit onderzoek van Hille Hoogland van De Regenboog Groep blijkt dat deelnemers meer energie krijgen dankzij de Op Eigen Kracht training. Genoemde sleutelwoorden door oud-deelnemers zijn “Hand op je schouder” en “De weg wijzen”. Meer dan 1.000 deelnemers hebben de Op Eigen Kracht training gevolgd;
- Uit onderzoek van Jansje van Middendorp van het LSTA blijkt dat 46% van de hulpvragers thuisadministratie een ernstige schuldsituatie heeft. 37% heeft een lichte schuldsituatie en 17% heeft geen schulden. In 2016 zijn 41.136 hulpvragers door vrijwilligers ondersteund;
- Uit onderzoek van APE en het LSTA blijkt dat 1 euro investering in Thuisadministratie 2 euro oplevert.

Symposium Sleuteltot 3496

Na de pauze bezoeken de deelnemers van het symposium een van de verdiepingssessies en een Wat werkt tafel-sessie om verder kennis op te doen en sleutels te halen en delen.

Verdiepingssessie: Sturen op zelfsturing - Gejo Duinkerken

Mensen worden vrijgeviger als ze zelf mogen bepalen wat ze geven aan bijvoorbeeld collectanten van het Rode Kruis. Wanneer aangegeven wordt dat je ook “Nee” mag zeggen, levert dit meer op. Als mensen verplicht worden of zich verplicht voelen ontstaat weerstand. Autonomie is een basisbehoefte. We zijn veel zelfsturender dan generaties voor ons en de behoefte aan zelfbepaling is groter. We willen zelf beslissen. Let op het verschil tussen ‘Als er een oplossing voor m’n auto is, wil ik graag uit de schulden’ en ‘Ik wil graag uit de schulden, maar ik kan m’n auto niet missen’.

Symposium Sleuteltot 3797

Mensen met schulden moeten keuzes hebben zodat ze regie hebben over de oplossing. Biedt een beperkt aantal opties aan, vanwege de keuzestress. Gebruik daarbij geen ‘moeten’. Dan gaan mensen steigeren. Om mensen mee te nemen naar ‘de beste optie’ bij schulden zal er een manier gevonden moeten worden die haalbaar en realistisch is. In het voorbeeld van de auto: men moet de mantelzorgtaken nog kunnen uitvoeren. De keuze die de hulpvrager wordt voorgehouden kan zijn: het is een voordeel dat je de auto houdt, maar een nadeel dat jouw levenskwaliteit door het overblijvende, geringe budget achteruit gaat. Als mensen maar zelf kunnen kiezen.
Een voorbeeld van wat werkt, is het herhalen van wat iemand heeft gezegd. Als een serveerster de bestelling herhaalt krijgt deze 70% meer fooi! Waarom? De klant voelt zich gehoord en heeft controle. Dat gaat om herkend en gezien worden.

Mensen pakken iets uit een verhaal om over zichzelf te kunnen beginnen. De empathie verdwijnt daardoor. We krijgen teveel prikkels en kunnen die niet aan. Iedereen is met eigen puzzeltjes bezig. Als mensen vooral met zichzelf bezig zijn in de communicatie, is dat niet effectief. Dat geldt ook bij het bieden van ondersteuning of hulpverlening. Sleutel? Effectief praten, naar de verandering toe.

Verdiepingssessie: Bind-kracht in armoede - Koen Vansevenant

Bind-kracht is een visie op armoede en armoedebestrijding. Onderzoekers, wetenschappers en ervaringsdeskundigen werken in België samen om de kwaliteit van de hulpverlening aan mensen in armoede te verbeteren door actieonderzoek en coaching. “Zie mensen in hun geheel”, houdt Koen Vansevenant zijn publiek voor, voordat je inzoomt op armoede of schulden. Wat is de oorzaak van hun armoede, waar stond de wieg? Mensen die maatschappelijk kwetsbaar zijn, hebben minder kansen. Kijk vervolgens naar de complexiteit van de problematiek en eventuele diepe kwetsuren. Probeer diepere lagen aan te boren.

Hoofdkenmerk van armoede is afhankelijkheid en verbintenisproblematiek. Mensen in armoede hebben vaak een klein netwerk of leven in situaties met veel ruzie. Kijk naar wat wel lukt, vanuit een krachtenperspectief. Empowerment levert meer participatie, trots en overlevingskracht op.
Vanuit aandacht voor de leef- en ervaringswereld kunnen begeleiders beginnen met krachtgericht en verbindend werken.

Zet stappen in dialoog met hulpvragers. Vraag mensen bijvoorbeeld wat zij zelf al hadden bedacht en spiegel dat. Vertrek als hulpverlener vanuit verwondering. Door een krachtgerichte kijk, basishouding en hulpverlening krijgen veerkracht, eigen kracht en motieven van mensen in armoede kans om weer te groeien.

Symposium Sleuteltot 3784

Zoek een kantelmoment bij hulpvragers en biedt vervolgens ondersteuning om een haalbare leefstijl aan te houden. Tijdens het begeleidingstraject kun je met een helikopterview zien hoe ver de hulpvrager al is. Mensen die zich een loser voelen, geven de verantwoor-delijkheid voor hun schulden graag uit handen, zij willen geholpen worden. Door sturen, stimuleren, steunen en stabiliseren, geef je hen na het kantelmoment het eigenaar-schap over de schulden terug en biedt steun bij een leefwijze die zij aan kunnen.

Lees meer in het boek ‘Bind-Kracht in armoede. Boek 1.’ door Kristel Driessens en Tine van Regenmortel (2006) en boek 2. met dezelfde titel door Koen Vansevenant, Kristel Driessens, Tine Van Regenmortel (2008). Bekijk de presentatie van Koen Vansevenant.

Wat-werkt-tafels: Individuele ondersteuning Thuisadministratie

1. Deskundigheidsbevordering vrijwilligers

Om vrijwilligers betrokken, gemotiveerd en deskundig te houden, is extra aandacht nodig voor de continuïteit en kwaliteit van hun ondersteuning aan hulpvragers. Vrijwilligers zijn geen onbetaalde beroepskrachten noch een manier om te bezuinigingen.

Symposium Sleuteltot 3658

Behalve een basistraining bij aanvang van het vrijwilligerswerk krijgen vrijwilligers doorlopend educatie. Wat werkt is bijeenkomsten voor vrijwilligers gestructureerd aanbieden. Maak een rooster, jaarplanning of bijscholingskalender, zodat lang van tevoren bekend is wanneer de bijeenkomsten zijn.
Vrijwilligers kunnen verplicht worden een minimaal aantal bijeenkomsten naar keuze bij te wonen. Belangrijk is om al bij de kennismaking met een aspirant-vrijwilliger duidelijk te maken wat er van hem/haar verwacht wordt, zoals deelname aan bijeenkomsten. Naast thema’s die relevant zijn voor het vrijwilligerswerk, kunnen in het programma ervaringen van vrijwilligers zelf worden gebruikt. Sluit aan bij vraag, behoefte en motivatie van de vrijwilliger. Koppel ervaren vrijwilligers aan nieuwe vrijwilligers. De ervaren mentor-vrijwilliger kan na de inwerkperiode beschikbaar blijven voor praktische vragen.

Veel organisaties werken met intervisie als vorm van doorlopende educatie. Noem intervisie: ‘terugkombijeenkomst’ of ‘werkoverleg’ , dat klinkt minder zwaar. Methodische intervisie, waarin de vrijwilligers gevraagd wordt naar zichzelf te kijken, is volgens sommige organisaties een brug te ver: terugkomen om ervaringen te delen is wellicht voldoende. Andere organisaties pakken het wel methodisch aan. In kleine intervisiegroepen voelen vrijwilligers zich veiliger waardoor zij opener reflecteren op hun handelen .

Organiseer themabijeenkomsten met andere organisaties in de stad of regio. Andere suggesties zijn het opzetten van een (zakelijke) berichten app-groep voor vrijwilligers, waarin men elkaar vragen kan stellen en ervaringen delen, het maken van een expertiselijst van vrijwilligers (wie kun je voor welke onderwerpen benaderen?), het uitreiken van een certificaat voor het volgen van bepaalde trainingen en het organiseren van een overleg van coördinatoren. Deskundigheidsbevordering mag ook leuk en gezellig zijn. Zorg voor koffie/thee en koekjes of soep en organiseer een nieuwjaars- en/of vrijwilligersborrel.

2. Afstemmen en samenwerken in de keten 

Bij ketensamenwerking is het belangrijk het ondersteuningsaanbod lokaal af te stemmen en samen te werken in het belang van de hulpvragers. Bij deze wat-werkt-tafel werden voorbeelden uit Zwolle en Almere gedeeld. Zij boeken successen doordat hulpvragers zich op één plek kunnen melden en de hulpvragen worden verdeeld op basis van de gevraagde ondersteuning en de competentie van de ondersteuners.
Verschillende sleutels komen aan bod:
Stel de hulpvrager centraal, niet het belang van de organisatie. Welke ondersteuning past het beste en door wie?
Leg als lokale organisaties persoonlijk contact en leer elkaar kennen, dat versterkt het onderlinge vertrouwen in elkaars deskundigheid. Informeer elkaar en neem elkaar mee op ‘ontdekkingstocht’ om bestaande middelen effectiever in te zetten en daardoor mogelijk ‘nieuw’ geld te vinden. 

Symposium Sleuteltot 3621

Bespreek wie wat met/voor wie doet, kijk waar overlap is en waar hiaten liggen. Verdeel het (vele) werk en benut ieders expertise. Kijk waar winst te behalen is, bijvoorbeeld door samen scholing te verzorgen. Elkaar iets gunnen is essentieel, aansturing door een regisseur (bijvoorbeeld vanuit de gemeente) helpt in dit proces.
Stroomlijn communicatie en zorg voor één registratie/klantvolgsysteem, geef aandacht aan dwarsverbanden en zorg voor een duidelijke overdrachtsstructuur.
Faciliteer en waardeer vrijwilligers. Bespreek grenzen aan vrijwilligerswerk, houd inspiratiebijeenkomsten en werk nieuwe vrijwilligers (en medewerkers) in op de sociale kaart. Maak afspraken met woningcorporaties, zorgverzekeraars en nutsbedrijven over vroegsignalering van schulden.

Wat werkt tafels: Groepsondersteuning Op Eigen Kracht Training

1. Bereiken en motiveren van deelnemers

Hoe bereik je mensen, wat zijn vindplaatsen en hoe blijven deelnemers gemotiveerd? Om mensen te verleiden aan een Op Eigen Kracht Training mee te doen, is laagdrempeligheid belangrijk. Houdt er rekening mee dat er vaak sprake is van schaamte over armoede. Een training of cursus in een kleine groep kunnen deelnemers als veiliger ervaren. Andere factoren zijn persoonlijk contact en gastvrijheid. Geef flyers en foto’s een uitnodigende tekst en beeld en verwelkom de deelnemers. Houdt ook contact door na te bellen en een sms te sturen voor de start.
Potentiële deelnemers bereik je via sleutelfiguren in de wijk, maar ook door langs te gaan bij een voedselbank of een financiële inloop. Via een Facebookpagina kun je tips delen over rondkomen met een klein budget en activiteiten voor mensen met een kleine beurs. Hiermee kun je oud deelnemers verbinden en nieuwe bereiken.
Wat motiveert is dat deelnemers zich gehoord en begrepen voelen en zelf de regie hebben. Spreek deelnemers bijvoorbeeld aan op wat ze al kunnen, dat ze ook iets te bréngen hebben, zoals bijvoorbeeld een tip waar je gratis koffie kunt drinken. Een halen/brengen benadering geeft zelfvertrouwen en energie

Symposium Sleuteltot 3831

Initiatieven en ideeën van de deelnemers zelf beklijven beter en leveren meer op. Neem de tijd voor iemand, dat werkt. Het achter de hand hebben van een beloning, zoals 10 euro voor boodschappen, kan ook iemand motiveren om deel te (blijven) nemen aan een training of bijeenkomst. Suggesties zijn verder het presenteren van voorbeelden van oud deelnemers over wat de training op kan leveren. Hiermee kunnen mensen zich identificeren. Verplaats je, in gesprek met potentiele deelnemers, ook in de situatie van iemand en benoem de pijn. Door een empathische houding aan te nemen, maak je verbinding.

2. Sleutels voor een succesvolle training 

Aan welke voorwaarden voldoet een training die deelnemers als positief ervaren? Wat kun je daar als trainer en betrokken organisatie voor doen? De Op Eigen Kracht Training is opgezet voor klanten van voedselbanken, maar wordt nu aan een bredere doelgroep aangeboden. De training heeft een ‘holistische benadering’ en gaat niet alleen over rondkomen met je budget. Er zijn bijvoorbeeld ook bijeenkomsten over gezonde en goedkope voeding, omgaan met stress of opkomen voor jezelf.
Een belangrijke rode draad van de training is ervaringen uitwisselen, positieve feedback geven en de eigen kracht naar boven halen. Doelen van de training zijn verminderen van sociaal isolement, financiële redzaamheid bevorderen, sociale activering, stimuleren van een gezonde leefstijl en vergroten van de eigenwaarde. Geldgebrek heeft effect op meerdere levensdomeinen.

Symposium Sleuteltot 3692

Voorwaardenscheppend is het goed regelen van praktische zaken: zorg voor een fijne en laagdrempelige locatie bijvoorbeeld een ‘Huis van de Wijk’. En zorg voor een koekje bij de koffie en een gastvrouw/heer (vrijwilliger) die samen met de trainer de deelnemers zich welkom laat voelen.

Wat betreft de effecten van de training zijn er verschillende resultaten voor iedere deelnemer. De een noemt de boodschappen-excursie, de ander voelt meer zelfvertrouwen. Het is allebei winst. Belangrijk is vanuit het nu vooruit te kijken en te focussen op wat mensen kunnen in plaats van op wat mis ging. Het programma moet aansluiten bij de behoefte en leefwereld van de doelgroep. Daarbij is ‘zelf ontdekken’ het meest effectief. Vertrouwen, versterken en verbinden zijn sleutelwoorden van de Op Eigen Kracht Training.
Ook een inspirerende trainer is belangrijk, die een sfeer van veiligheid en vertrouwen weet te creëren en een goede groepsdynamiek. Sleutels die aangedragen worden zijn verder: ervaringen en tips delen, vertrouwen, duidelijke overdracht, structuur en blijf bij jezelf als begeleider en als deelnemer.

Na de verdiepingssessies en wat-werkt tafels kwamen de deelnemers van het symposium weer bijeen in de plenaire zaal. De sprekers en gespreksleiders van de sessies presenteren uit iedere sessie een of meerdere sleutel(s).

Symposium Sleuteltot 7193

Afsluiting Jesse Frederik - De Correspondent

Ter afsluiting van het symposium gaf journalist Jesse Frederik van De Correspondent een inspirerend slotbetoog. Hij heeft zich na het zien van de tv-serie Schuldig ‘vastgebeten’ in het thema armoede en schulden. “Oplossingen met duct tape veranderen het fundament niet,” aldus Jesse Frederik. Hij geeft een voorbeeld van een man die in de schulden en een diepe depressie raakte, waarbij bureaucratisch beleid (gijzeling voor CJIB boetes voor het niet verzekeren van niet-rijdende klusmotoren, boete voor slapen onder brug, etc.) zijn situatie alleen maar erger maakte, niet beter.

Symposium Sleuteltot 3885

Samen met de makers van de documentaire Schuldig schreef hij het manifest Schuldvrij, dat in de campagneweek van 16 t/m 21 oktober wordt gelanceerd. Iedereen wordt uitgenodigd het manifest te ondertekenen. De aanbevelingen in het manifest Schuldvrij zijn:
1. Stop met het beboeten van armoede.
2. Stop wanpraktijken bij incassobureaus.
3. Heroverweeg de marktwerking voor deurwaarders.
4. Zorg voor samenhang: geef de overheid één gezicht.
5. Bied meer mensen een perspectief op een schuldvrij bestaan.

Na afloop van het symposium praten deelnemers geanimeerd na met een drankje en een hapje. Deelnemers van het symposium laten desgevraagd weten dat zij het programma afwisselend vonden, het interactieve karakter hen aansprak en zij geïnspireerd zijn door de sprekers en ontmoetingen.

Heel hartelijk dank aan iedereen die heeft bijgedragen om dit symposium te laten slagen:
De aanwezigen, de sprekers, collega’s en vrijwilligers van het LSTA en De Regenboog Groep/Op Eigen Kracht Training, de dagvoorzitter Barbara de Lange, fotograaf Caro Bonink, Annemiek Onstenk voor het maken van een opzet voor dit verslag, medewerkers van het Muntgebouw en onze sponsoren.

Download de pdf versie van dit verslag.

 

Knoppen

Trans
Volg ons op Twitter



   Stuur door naar een vriend >>

   Schrijf mij uit

Rechts2
Neem contact op met het LSTA Informatie voor gemeenten Informatie voor lokale organisaties Informatie voor bedrijven Ik wil helpen Ik zoek hulp